Tierra-Inca • Descubrir el Perú
EN ES FR
Tierra-Inca • Descubrir el Perú
Inicio
ABCDEFGHIJLMNOPQRSTUVYZ
A brasar mucho al sol o fuego : Qanqiña
A cada uno : Sapamayniru
A la izquierda : Ch'iqaru
A la izquierda : Lluq'ixa, Ch'iqaru
A los pies : Wat'aña
A propósito : Amanu, Amanuta
A propósito, intencional : Amanu, Amanuta
A un lado, a otro : Yaqharu
Abajo : Aynacha
Abandonado : Apanukuta
Abandonar : Jaytjaña, Apanukuña
Abandonar por ahí, por descuido o falta de interés la cosa pequeña que llevaba : Irarpayaña
Abandonar, dejar libre a su suerte el ganado : Anarpayaña
Abarca : Wuiskhu, Wiskhu
Abeja : Wayronkgo
Abertura : Ccajlla, P'allqa
Abierto : Histtarata
Abierto, quitando el tapador : Lluparata
Ablandar lo duro : Llamp'uchaña
Ablandarse, suavizarse : Llamp'uchasiña
Abofetear : T'axlliña
Abogado : Atamarapiri, Arxatiri
Abogado. Defensor : Arxatiri
Abonado : Wanuchata
Abonador : Wanunchiri
Abonar la tierra : Wanuña
Abondonar una cosa : Wayumuchuña
Abono fertilizante : Wanu
Aborrecer, odiar : T'iniña
Abortado : Sulluta
Abortar : Sulluña
Aborto : Sullu
Abrazado : Qhumantata
Abrazar inmediatamente : Qhumantaña
Abrazar. Moler trigo, quinua, etc : Qhumaña
Abrazo : Khomanta
Abrevadero : Umawi
Abreviar, hacer breve, reducir a menos tiempo o espacio : Juk'achaña
Abril : Jupha llamayu
Abrir : Jhistaraña
Abrir : Jhistaraña, Ch'iyasiña
Abrir : Ch'iyasiña
Abrir con llave : Llawiraña, Llawirata
Abrir desenvolviendo : Llawuraña
Abrir despacio algún objeto o un envase cerrado : Ansatataña
Abrir las piernas estando parado : Kachatataña
Abrir lo que estaba cerrado a piedra o lodo : Llut'araña
Abrir quitando una tapa ajustada, destaponar : Lluparaña
Abrir surcos : Wachuraña
Abrir un boquete en la pared : Phutsuña
Abrir un cauce o acequia. Llevar a persona o animal que se habia dejado : Irpjaña
Abrir y cerrar los ojos : Nayra chipjta
Abrirse como una flor : Phanchhaña
Abrojo : Kipu
Absceso en el pie, se cree que es por haber pisado los alimentos : Itäwi
Absorber : Juchhaña
Absorber un cuerpo sólido o líquido : Ch'ach'antaña
Abuela, mujer anciana. Espíritu ancestral : Awicha
Abuelo : Achachila
Abundante : Wallt'ata
Abundante, que abunda. Común. adj. Desocupado o esta por demás : Ina
Abundar : Hualija
Abundar, abundancia, en general : Alluxaptaña
Abusar exageradamente : Thanqhaña
Acabado : Tukustata
Acabar : Tucuyaña
Acabar, escasear. s. Escaso : Pist'aña
Acabarse : Tucusi, Tukusiña
Acaparador : Catuquipa
Acariciar : Muñaraña, Jusq'urtaña
Acarrear : Astaña
Acaso : Ichas
Acatar, obedecer : Iyawäña
Accidentarse, estrellarse, lanzarse con violencia a un lugar : Ch'allphaña
Accidente : Chhiji
Accidente : Jhupañaqui
Acción de abortar intencionalmente : Sullsuña
Acción de centellear : Lliphipiri
Acción de jadear : Ansaqiña
Acción de regresar : Kuti
Acción de sacar algo del cuello : Ajsuyaña
Acción del coito : Aniña
Acción ya terminada de rogar : Achiksuña
Aceptable, que puede ser aceptado : Iyawskaya
Aceptable. Que puede ser aceptado : Iyawskaya
Aceptar, admitir, asentir, consentir, tolerar : Iyana
Acequia : Larqa, Larq'a
Acercar : Jhakkachaña
Acercar a uno objetos o cosas : Mänchaña
Acercarse a alguien arrastrándose : Llusk'kataña
Acercarse a alguien o a algo : Jak'akataña, Jak'kataña
Acercarse agazapado : K'umkataña
Acercarse uno a otro : Jak'asiña, Jak'achasiña
Acercarse, faltar poco para Ilegar : Jak'achaña
Acertar, atinar, afirmar : Chiqt'aña
Achicarse, no hacerse valer : Jisk'achasiña
Aclarar : Khantata
Acobardado : Llaytha
Acobardarse de algo : Asxartayasiña
Acobardarse, desmayar en acometer o proseguir : Jallk'asiña
Acomodar la ropa : Suk'tapiña
Acomodar lo torcido en su lugar : Qhaqthapiña
Acompañar a uno hasta ponerlo en camino. Desviar el río de su corriente : Irparpayaña
Acompañar, estar con el enfermo que se queja de dolor : Ayquyaña
Acondicionar : Kkacharaña
Acongojar : Llaquiyaña
Aconsejable, digno de ser aconsejado : Iwxkaña
Aconsejar : Yuicaña
Acopiar, reunir, juntar. Ahorrar, acumular : Tantaña
Acordarse : Amtaña
Acortar : Hiscaptayaña
Acostarse : lquintasiña
Acostumbrado : Yatt'ata
Acostumbrarse : Yatinuqtaña, Yatkattaña
Acrecentar : Waljaptäña
Acto de solicitud de la mano de la novia, pedir la mano : Irpaqa
Acuerdo, idea, intención : Amtawi
Adelantarse : Nayrachasiña
Adelantarse : Jalakipaña
Adelante : Nairakkata
Adelgazar : Juch'usaptaña, Sillp'achaña
Además : Yamasa
Adicionar con una cosa con asa o cosas parecidas : Wayxataña
Adicionar, agregirt aumentar : Yapt'aña
Adicionar, añadir, sobreponer con un bulto : Inkxataña
Adiestrar, enseñar : Yatichaña
Aditamento, añadidura, adición : Yapa
Adorar : Yupayuchaña
Adorar, alabar : Waqaychaña, Yupaxchaña
Adoratorio, lugar de adoración : Yupaychawi
Adormecimiento : Sisinkha, Susunkha
Adormecimiento de alguna parte del cuerpo por la acción del frío : Tunuraña
Adornar : T'ikaña, Pilluña
Adornar con flores : Panqartayaña
Adornarse : K'chachasiña, Sumachasiña
Adornarse : Sumachasiña
Adornarse con flores : Panqart'asiña
Adosar con una cosa sólida que requiere la fuerza de dos manos : Itkataña
Adueñarse de algo : Katusxaña
Adulador : K'usk'u
Adular : K'usk'uña
Adular, lisonjear. Subir, trepar paredes : Llunk'usiña
Adúltero : Iswalla
Advertido : Yatiyata
Afilar, sacar filo : Arichaña
Afligir, causar pena : Llakichaña, Llakisiyaña
Afligirse, angustiarse : Llakisiña
Aflojar : Phisayaña
Afrecho o cosa cernida : Jamach'a
Afuera : Ankcaru
Agachado : K'umtata
Agacharse : Altaña, K'umt'aña
Agarrado por la tierra. Es una creencia : Katxa
Agarrar : Katiña, Katuña/Katu
Agarrar a alguien de las manos : Katxaraña, Katxaruña
Agarrar algo en las manos : Apxaruña
Agarrar intencionalmente : Katurpayaña
Agarrarse de alguien de las manos : Katxarusiña
Agosto : Jiska chimu
Agricultura : Yapuchäwi
Agrietarse la piel con el frío : K'akaptaña
Agrio, amargo : K'allk'u
Agrio, picante : Jaru, Jaxu
Agrupar animales, personas y cosas : Qutthaphiña
Agua : Uma
Agua desparramada : Llajma
Agua estancada : Qüña, Püña
Agua tibia : Llaphi uma
Aguanoso, con mucha agua : Umallachi
Aguijón : Mich'intaña
Aguila de rapiña : Paka
Agujerear : P'iyaña
Agujerear uno por uno : P'iyaraña
Agujero, bache, oyo : P'iya
Agujón : Yawri
Agusanar : Laq'suña
Ahí : Ukana
Ahogar ahorcando o entronando algo en la garganta : Jachjaña
Ahora : Hicha
Ahora mismo : Anchhicha, Anchhichita
Ahora, en este momento : Jichha
Ahorcado : Sipita
Ahorcar : Haichcataña
Ahuecado, vacio, agusanado : Suxu
Ahuyentar, echar de donde está : Jikharpäña
Aire : Thaya
Aire, viento o frío : Thaya
Airear : Thajteyaña
Aislar, dejar a una persona o cosa aislada de otra : Yaqachaña
Ajeno : Yakgan
Aji : Waica
Akullt'ayaña : Akhulliyaña
Al anochecer, aunque también significa después de medio día : Jayp'u
Al frente : Uñkatasi
Al menos : Llamasa
Ala : Chekja
Ala de aves, o de algún objeto volador : Chhiqa, Chhiqha
Alabancioso : Yupaychasiri
Alabar : Yupaychaña
Alagar, mimar, acariciar : Q'ayachaña
Alargar : Hilayaña
Alargar el estribo y cosas así : Jiskhaqaña
Alargar la soga, extender lienzos pellejos : Jiskhatataña
Alba : Pacha-Khantati
Alba, amanecer : Willjta
Albañil : Utachiri
Albañil, persona que construye : Pirqiri
Alborear : Khantati
Alborotador : Ch'axwaku
Alborotador : Ch'axwaku
Alcanzar. Dar alcance : Lukktaña
Alcanzarse : Lukktasiña
Alcohólico : Umiri
Alcón : Mamani
Alcón : Mamani
Alcón, ave : Mamani
Aldea : Marca
Aldeano : Marcanquiri
Alegrar : Cusisiyaña
Alegrarse : Qusisiña, K'uchisiña
Alegre : K'uchi
Alegre : K'uchi, Cusisita
Alejarse : Hayachasiña, Jayarst'aña
Alejarse con cuidado de un lugar : Jithiraña
Alero : Chuxchu
Alfombra, sábana, cuero, etc : Jant'aku
Alga de lago : Laqhu
Alga, plana acuática que se emplea como alimento del ganado : Llachu
Algo natural en calma : T'ajsa
Algo que alumbra muy fuerte : K'ajiri
Algo que brilla o resplandece : Llixt'iri
Algo que puede beberse : Umkaya
Algo que se puede escuchar : Ist'añjama
Algo que tiene mucho tiempo de duración : Jayani
Algo que tiene saponina : Jipini
Algo resplandeciente : Lliju
Algodón : Khia, Qhiya
Alguien que no puede afirmarse al caminar : Liwiliwi, Liwinki
Alguna cosa no bien hecha : Chhapchha
Alguno : Quitisa
Alguno, algunos : Yaqhipa
Alhaja que usan las mujeres : Tupu
Alicaído, débil, sin fuerzas : P'urp'u
Aliento : Samaña
Alimentar : Mankayaña
Alimento : Mankka
Alimento a medio cocer : K'utu
Alimento agriado : K'allktata
Alisar, pulir, afinar : Llusk'achaña, Llusq'anchaña
Alistarse. Emprender viaje : Sarxaraña, Sarxaruña
Aliviar : Waliptayaña
Allá : Kaya
Allanamiento de morada : Thuqhuntaña
Allanar morada : Thuqhuntaña
Allí : Khäna
Alma : Ajayu
Almacen, banco : Qullqi pirwa
Almacenar : Alkataña
Almacenar, reunir, guardar. Custodiar. Enterrar dar sepultura : Imaña, Imthapiña
Almacenar, sementera para trasplantar : Llaxi
Almacigar : Llaxiña
Almohada : Ch'ijma, Ch'isma
Almohada : Chigmaña
Alojado : Kkurpachata
Alojame por esta noche : Qurpachitajichha aruma
Alojamiento : Qurpa uta, Kkurpa
Alojar coortésmente a alguien : Irpamuchuña
Alojar, hospedar : Qurpachaña
Alpaca : Alpaga
Alquilar : Inachaña
Alquilarse : Inachasiña
Alumbrar : Kantayaña
Alumbrar de las estrellas : Lliphipiña
Alumbrar, iluminar : K'ajtayaña
Alumbrar. Alumbrar adentro : Qhanachaña
Alzar : Aptaña
Alzar con las manos barro o cosa semejante : Llawch'taña
Alzar el bulto : Q'iptaña
Alzar una cosa sólida : Ittaña
Alzar una porción de patatas, maíz en un aguayo o en un tari : Jarphsuña
Alzar, levantar : Aptaña
Alzar, levantar cosas puestas en una servilleta. Levantar un bulto : Inktaña
Alzar, tomar en brazos algo sin el consentimiento del dueño : Ichtaraqaña
Alzarse de faldas : Lluchht'asiña
Amado : Munata
Amanacer : Q'allta
Amañar, componer mañosamente alguna cosa : Wakisiyaña
Amancebado : Sipasini
Amanecer : Khantati, Alwa
Amanecer, aclarar : Urjta
Amanecerse : Khatatasiña
Amantes, enamorados : Irpasiri
Amar : Munaña
Amaranto : Millmi
Amargo : Kallku, Jaru
Amargo, hierba silvestre : Qata
Amarillento : Killuptata
Amarillo : Kellu
Amarrado : Chinuta, Yapita
Amarrado, atado : Chinuta
Amarrado, atado : Yapita
Amarrar : Chinuña, Ñach'aña
Amarrar a los animales en diferentes lugares determinados : Chiñuqaña
Amarrar separándolo : Yapiqaña
Amarrar, atar. Empalmar, juntar dos maderas : Yapiña
Amarrarse : Chinusiña
Amarrarse el aguayo de forma que no se caiga : Chinjasiña
Amarrarse o asegurarse algo : Chinusiña
Amarro de dinero : Qullqichinu
Amarro, atado, bulto : Pichu
Amarse : Munasiña
Amasar : Natunaña, Ñatuña/Nat'uña
Amasar la masa de harina o barro : Q'apiña
Ambas ollas : Phukhupura
Ambos : Paypacha, Panpacha
Ambos : Purapa
Ambos lados : Purapa
Ambulante que va de un lugar a otro : Sarnaqiri, Sariri
Amedrentar, infundir miedo : Llajllaptayaña, Llajllasiyaña
Amén : Ukamaraquipanay
Amenguar, disminuir : Juk'aräña
Amigo : Wintata
Amo : Tata
Amonestación, consejo. Encargo, recado. : Iwxa, Iwxaña
Amonestarlo, reñirlo, reprenderlo : Tuqxaña
Amonestárselo, recomendárselo, dar consejo para bien de otro : Iwxarapiña
Amontonado : Tawqa
Amontonar : Kolluchaña, Phinaña
Amontonar : Qulluchaña, Tawqantaña
Amontonar las piedras : Qala phinthapiña
Amontonar piedra o cascajo : Chhaxwaña
Amontonárselo : Phinarapiña
Amoroso : Munasiri
Amotinarse. Darse la vuelta : Kutikipstaña
Amotosar : Llut'achaña
Amuleto de la papa se dice que son dos niñas una blanca y otra negra : Ispalla
Amuleto, talismán, objeto al que se atribuye virtud mágica : Illa
Añadido : Yapata, Irjatata
Añadir : Yapaña
Añadir algo encima de la carga : Paltawäña
Añadir algo uno por uno a todos : Paltarpayaña
Añadir encima, sobreponer : Yapqataña
Anaranjado : Kallapi, Wila Q'illu
Ancho, plano : T'alpha
Anciana : Awicha
Anciano : Achachila
Anciano, espíritu ancestral : Achila
Andado, vivido : Sarnaqata
Andando : Sarasa
Andar : Saraña
Andar a otro lugar sin dirección : Aywiraña
Andar arrastrándose, resbalándose. Bruñir, sacar brillo. Sobar, acariciar : Llusk'uña
Andar cabizbajo. Ir agachado : K'umunaqaña, K'umuña
Andar en conjunto de un lugar a otro : Aywiñaqaña
Andar escondiéndose : Imanaqasiña, Imnaqasiña
Andar hacia atrás : Jithiña
Andar juntos frecuentemente, ir de un sitio para otro : Irpanaqasiña, Irpanaqtaña
Andar saltando o brincando : Thuqnaqaña
Andar tironeándose por todas partes cosas : Itunaqtaña
Andar, caminar, vivir : Sarnaqaña
Andes : Antis
Andrajoso : Thanthalli
Anestesia : Tunurayiri
Anexo, unido a otra cosa y dependiente de ella : Irpkatata
Angosto : K'ullk'u
Angustiado, apenado : T'aqisita
Animal : Uywa
Animal con rabo más Corto : Withu
Animal maltratado. Orín : Chuxu, Chhuxu
Animal no doméstico parecido al cerdo : Uchumari
Animal que tiene mucha carne : Janchini
Animar a alguien para que lo acompañe en el camino : Irpxaruña
Año : Mara
Año nuevo : Machacmara
Año y medio : Mara ch'axtani
Anoche : Masayppu
Anochecer : Haippthapi
Anochecer : Sujthapi, Haippthapi
Anochecer o entrar muy tarde : Japt'aña
Anteaño : Khurimara
Anteanoche : Hualayppu
Anteayer : Hualuru, Waluru
Antepasados : Achachilasanaka
Anterior : Nayra qata
Anterior, lejos allá : Khuri
Antes : Naira
Antes : Nayra
Antes de ayer : Walüru, Warüru
Antes de ayer por la noche : Walärma, Wararma
Antes de ayer por la tarde : Walayp'u, Wasayp'u
Antigua sepultura aymara de piedras en forma cilíndrica : Kallka
Antiguamente : Nayrapacha
Antiguo pantalón, de danza que se baila en la época de Iluvia : Ch'uta
Anunciar : Isapaña
Anunciar, dar noticia, informar : Yatiyaña
Anunciarse : Atañaña
Anuncio, aviso verbal o escrito : Yatiyäwi
Apaciguar, tranquilizar, amansar : Inamukuña
Apagar : Hihuarayaña
Apareamiento de las aves : Chhaxchhantaña
Aparecer : Unttaña, Uñstaña
Apartar : Laquiña
Apartar algo para guardar u ocultar algo : Imaqaña
Apartarse del camino o irse por ahí saltando : Thuqhumukuña
Apartarse, alejarse : Jithiqaña
Aparte de otro lugar : Yaqhana
Apéndice. Cosa añadida a otra : Irkata
Apiadarse, compadecerse, condolecer : Llakipayaña
Aplacarse, amansarse, suavizarse : Inawanukuña
Aplanado : Panpachata
Aplanar : Pampachaña
Aplanar con la ayuda de una persona : Panpachayasiña
Aplanar cuando uno está de paso : Panpachawayaña
Aplanar un lugar para la papa en la cosecha : Qaja
Aplanar uno mismo : Panpachasiña
Aplanárselo : Panpachraqaña
Aplastar algo con los pies : Llust'araña
Aplastar, laminar : Sillp'aña, Sillp'achaña
Aplaudir : T'axlliraña
Apodar : Sutichaña
Apodo del hablante aymara de La Paz o paceño : Ch'ukuta
Apolillado : Thuthata
Apolillar : Thuthaña
Aporcar la siembra : Qawkataña
Aporcar los surcos : Qawaña, Qawaraña
Apoyar la pared con palos : Thuriyaña
Aprender : Yatiña, Yategaña
Aprender toda la tarea o lección : Q'utuntaña
Aprendido : Yatita, Yatigata
Aprendiz, persona que aprende : Yatiqiri
Apresurarse, precipitarse : Qhatamiña
Apretado, estrecho : T'iqi
Apretar : Linittaña
Apretar algo con la mano : Q'upjaña
Apretar para sacar algún jugo : Q'upsuña
Apretarse : K'ullk'jasiña
Aprieto : Matti
Aprisa, de una vez : Mäki
Aprisionar : Chinuntaña
Aproximar : Hacachaña
Aproximarse a alguien sin querer : T'axqataña
Apto : Chiki
Aptretar la trama al tejer con la wich'uña : Wich'kataña
Apurado : Jhankkachata
Apurar : Jankkachaña
Aquel : Khuri
Aquel, aquella, aquello : Khaya, Khä
Aquí : Acwa, Akaru
Aquí está : Akaxa
Aquí o en este lugar : Akana
Aquí, lugar que señala. De cantidad : Akja
Arado : Taclla, Uysu
Araña : Uru, Kusukusi
Arañar : Hattiña
Arar la tierra. Roturar : Qhulliña
Arar mucha tierra : Qhullinukaña
Arar seguidamente la tierra : Qhullitataña
Arar toda la tierra : Qhullirpaña, Qhullsuña
Arbol : Khokga
Arbusto : Chumi
Arbusto, espino : Ch'aphi
Arbusto. Arbol, planta, retoño : Ali
Arcilla : Ñinqui, Llink'i
Arcilla comestible : Phasa
Arcilla fina que sirve para la fabricación de cerámica : K'ink'u
Arco iris : Kurmi, Curumi
Arco-Iris : Curumi
Arder : Nakhaña
Arder : Nakhi, Nakhaña
Ardor en los costados del vientre por acumulación de gases, cuando uno corre le da flato : K'aphalli
Arena : Challa
Arena. Fiesta que se realiza en honor a la madre tierra, : Ch'alla
Arenoso : Challani
Arenoso, panoso, tubérculos harinosos : P'ujsa
Arete hecho de lana para adornar animales domésticos en carnavales : Sarsillu
Arido : Kara
Arinoso : Khini
Arisco : Uri
Arista : Q'achi
Arrancar : T'aqjaña
Arrancar : Ttacaña, T'aqjaña
Arrancar : Wikhsuña
Arrancar algo : Jik'qäña
Arrancar algo del suelo : Jik'iña, Jik'suña
Arrancar corriendo : Jasaqaña
Arrancar flores o frutos : K'ilaña
Arrancar malezas de los sembradios. Desgajar las ramas de los árboles : Jik'iqaña
Arrancar pelos o plumas. Desgarrar : Wikhaña
Arrancar uno a uno : T'aqaraña
Arrastrado por el río : Qhurata
Arrastrálrselo para otro : Qatatirapiña
Arrastrar : Kkatatina, Qatatiña
Arrastrar : Qatatiña
Arrastrar el vestido : Llump'iña
Arrastrar la vestimenta. Vestimenta grande : Quysuña
Arrastrarse uno a otro : Qatatisiña
Arrear : Anaquita
Arrear el ganado : Anakiña
Arrear la manada muy apurado : Chhukhuyaña
Arrear los animales de un lado a otro : Annaqaña, Ananukuña
Arrear los animales hacia el corral : Anantaña
Arreárselo : Anakirapiña
Arrebatar algo : Ituraña
Arrebatar un menor de edad o animal a alguien : Irparaña
Arrebatar una cosa con asa movible : Wayuraña
Arrebatar una cosa o producto redondo con una palma de la mano : Iraraña
Arrebatar una cosa pequeña, quitar un bebé de las manos de alguien : Ichuraña
Arrebatar, quitar a alguien cosas como papel, tela, etc. Descalzar : Iqaraña
Arrebatar, quitar un bulto o cosa parecida : Inkuraña
Arreglado : Asquichata
Arreglar : Askichaña
Arreglar el pelo por encima, acanciar : Llusk'uraña
Arreglar, preparar : Wakicht'aña
Arremangar : Llint'kataña
Arremangarse las mangas o los pantalones : Llint'katasiña
Arrepentirse : Phutisiña
Arriba : Alaya
Arriba, encima : Pata
Arriba, encima, en lo alto. Encima de o sobre : Pata/Patxa, Patxana
Arriero : Khumuri
Arrimar la boca para beber, poner la boca para chupar : Anskataña
Arrimar o hacer parar : Saykatayaña
Arrinconar : Kuchkataña
Arrinconar las cosas : K'uchunchaña
Arrinconarse, irse a un rincón : K'uchuñchasiña
Arrodillarse : Killtasiña
Arrodillarse : Qunquriña, Killiña
Arrodillémonos : Killt'añani
Arrojar al suelo una cosa larga o una persona : Willnuqaña
Arrojar con la piedra : Qala jaqt'aña
Arrojar de la boca, saliva, comida o bebida : Thusarpaña
Arrollar, envolver en forma de rollo. Cerrar todo con Ilave : Llawthapiña, Llawuntaña
Arrollar, envolver en forma de rollo. Embalar, empacar : Llawuña
Arroyo : Hiska Jhahuira
Arroz cocido sin tostar : K'aja
Arruga : Sip'u
Arruga : Sirki
Arruga : Sirki
Arrugado : K'asu
Arrugado : Sip'i
Artemisa, hierba : Marku
Articulación, codo. Nudo. Adj. Enano : Muqu
Asa : Catuña
Asado : Kanka
Asar carne : Kankaña
Asar en abundancia : Kankaraña, Kankart'aña
Asar los pescados : P'ap'iña
Asarse : Kankasiña
Asco : Milasiña
Asear : Kkumachaña
Asegurar algo : Chinthapiña
Asegurar algo con un nudo para que no se desparrame : Chinuntaña
Asegurar con algo el cruce del yugo y el arado : Llawijt'aña
Asequia : Qhich'a
Asequía : Uma larqa, Qhich'a
Asesinar : Jiwayaña
Asesino : Hiwayiri
Así : Ukhama, Ukjama
Así es : Kunjamatixa
Asiento : Konuña
Asiento, agua turbia : Qunchu
Asno : Asnu
Asociación conglomerada : Tantachawi
Asolearse : Lupirasiña
Asomar : Kolluyana
Asomar, llegar. Tener casi acabada la obra : Niyachaña
Aspero : Ttakhu, Khankha
Asqueroso : Millasiña
Asta : Huajgra, Waxra
Asta, cuerno : Waxra
Astucia : Maña
Asumir, tomar para si. Emprender un trabajo : Sarxataña
Asustar : Sustjaña, Sustjayaña
Asustarse : Sustjasiña
Atacar violentamente a alguien por alguna cosa : Thuqxataña
Atado : Chinuta
Atado de una tela pequeña : Inku
Atajar : Jarkaña
Atajar, proteger animales o personas : Jark'aña
Atar : Chinuña
Atar dando muchas vueltas con soga : Yapikipaña
Atar la pata delantera : Tarawt'aña
Atar la reja al arado. Aumentar algo : Yapkataña
Atar muy fuerte una cosa con otra : Yapintaña
Atarse la manta : Chinjaña
Atascar : Chakaña
Atascar, obstruir, cegar, tapar : Llupt'aña
Atemorizar : Ajgsarayaña
Atemorizar, causar temor : Chhijuyaña, Asxarayaña
Aterrorizar, amedrentar : Asxarayaña
Atestar : Chillantaña
Atizar : Phichhaña
Atizar con la ayuda de alguien : Chichhayasiña
Atizar en gran cantidad : Phichhantaña
Atizar, quemar : Phichhaña
Atormentar a alguien : Mutuyaña
Atractivo, bonito : K'achaki
Atrapado : Katxata
Atrapador : Katxiri
Atrapar : Kattahapiña
Atrapar, capturar. adj. El que está capturado : Katxaña
Atrás : Kjiparu
Atrasado : Kjhiparata
Atrasarse : Qhiparaña
Atreverse, Determinarse a algo peligroso : Yant'aña
Atropellar, pasar por encima de una persona : Takxataña
Audible : Ist'kaya
Audible que puede escucharse. Escuchar, obedecer : Ist'aña
Aullar. dar aullidos : Awulliña
Aumentado : Irjatata
Aumentar : Irjataña
Aumentar a la lista, añadir : Qillqantaña
Aumentar el volumen de algunos productos al cocer. Eructar : Khasaña
Aumentar otra manada : Anxataña
Aumentar pellizcando : K'ichxataña
Aumentar, añadir a lo que está en el interior de algo : Yapantaña, Yapaña
Aumentar, multiplicar los animales : Mirayña, Mirayaña
Aumentarse, añadirse : Yapasiña, Yapt'asiña
Aumento, añadir completar lo que falta en dinero. Golosina del fiambre : Irxata
Aún no es tiempo : Janirja
Aurora : Kantaturu
Ausencia de lluvia : Phajsa
Ausentarse, desaparecer : Ch'usaptaña
Autor : Luriri
Autoridad andina con mayor poder : Jilaqata
Auxilio : Kyuyapayaña
Avaricia : Micha
Ave acuática del altiplano : Waq'ana
Ave acuática y palmípeda : Pilli
Ave de lago : Qiñuqaya
Ave de los andes con picó curveado : Yaka
Ave de plumas negras : Chiwank'u
Ave de rapiña : Allqamari
Ave del altiplano : Liqiliqi
Ave del altiplano : Qutquri, Tiptiri
Ave palmípeda de color negro que vive en los lagos : Chhuqha
Ave pequeña del lago : Chhullchhuku
Ave rapaz pequeña y silvestre : K'ilik'li
Ave silvestre : Uchi
Ave. Loro, perico : K'alla
Aventar : Thärpaña
Avergonzado : P'inqachata
Avergonzar : P'inqachaña
Avergonzarse : Ppinkkasiña
Averiguar, buscar la verdad : Sikhxataña
Averiguar, descubrir la verdad : Yatxataña
Averiguar, investigar. Transmitir mensajes : Yatxataña
Avertura : Q'asa
Avisar : Atamaña
Avisar, advertir, persuadir : Jincht'aña
Avispa : Nina
Avispa negra y grande. Abeja grande : Wayrunq'u
Axila. Sobaco : Chhiqanqara, Chhiqhanqara
Ayer : Masuru
Ayer : Wasuru
Ayuda : Yanapa
Ayuda, socorro, amparo : Yanapa
Ayudante : Yanapiri
Ayudante, el que ayuda : Yanapiri
Ayudar : Yanapaña
Ayudar a alguien : Apjaña
Ayudar a arrastrar a alguien : Qatatiyasiña
Ayudar a montar : Kachxatayaña
Ayudar, colaborar : Yanapaña
Ayudar, favorecer. Encontrar apresurado : Jalqataña
Ayudar. Dar una pequeña ayuda : Yanapt'aña
Ayudarse mutuamente : Yanapasiña, Yanapt'asiña
Azotar : Asut'iña, Jasut'iña
Azotar : Haugjaña
Azotar : Sikt'aña, Jisktaña
Azotar a todos. Sacudir la ropa u otras cosas : Jawq'araña
Azotar con cinturón : Jawq'antaña
Azotarse asi mismo, azotarse uno contra otro : Jawq'asiña
Azucena : Amankaya
Azul : Larama
Azul oscuro : Ch'iyar larama
Azulado : Laramt'ata
Cobarde : Kiusa
Compañero : Masi
El que aúlla : Awulliri
Faltar el respeto : Qallasiña
Fermentar : Ppuskkuña, P'uquña
Fruto silvestre, comestible : Thaxu
Granero : Pirwa, Sixi
Granero : Sixi
Grasa tostada : Pariwana, Parina
Ir : Saraña
Largo : Sayt'u, Suyt'u
Liquido hervido (té, café) : Junt'uma
Pena : Llakhi, Llaki
Pinchu de la tuna : Qipu
Preocupado : Llakin jakaña, Llakisita
Preparar : Wajt'ayaña
Preparar : Wakichaña
Raptar : Suchuña, Suchnaqaña
Silvar, silbato : Khuyuña
Soplar con más fuerza : Phusuña, Phusaña
Sortija : Sini
Ventana : T'uxu